Τον ευχαριστούμε θερμά για αυτήν σύντομη εισαγωγή στην ιστορία του Κοινωνικού αλλά κυρίως για την θερμή υποστήριξή του στην προσπάθειά μας.

Ἡ λειτουργικὴ καὶ ὑμνολογικὴ παράδοση

Στὴν ἐκκλησιαστικὴ γλώσσα καί, κυρίως, στὴ λειτουργικὴ παράδοση τῆς Ἐκκλησίας ὡς «Κοινωνικὸ» ἐννοοῦμε τὸν ὕμνο, ὁ ὁποῖος ψάλλεται κατὰ τὴν προετοιμασία καί, κυρίως, κατὰ τὴ μετάδοση τῆς Θ. Μεταλήψεως («Θ. Κοινωνία»: ἐξ οὗ καὶ ἡ λέξη «Κοινωνικό»). Ἂν καὶ οἱ ἀρχαιότερες μαρτυρίες πιστοποιοῦν ὅτι ἡ Θ. Μετάληψη ἐλάμβανε χώρα μὲ σιωπηλὸ τρόπο, ὅμως σὺν τῷ χρόνῳ υἱοθετήθηκε ἡ ψαλμώδηση ἑνὸς παλαιοδιαθηκικοῦ Ψαλμοῦ, συναφοῦς- ὡς πρὸς τὸ περιεχόμενο- μὲ τὴ Θ. Μετάληψη.

Ἔτσι, περὶ τὸν 4ο αἰώνα

μαρτυρεῖται ἡ χρήση τοῦ 33ου Ψαλμοῦ («Εὐλογήσω τὸν Κύριον ἐν παντὶ καιρῷ…») κατὰ τὴ Θ. Μετάληψη, κυρίως ἕνεκα τοῦ 9ου στίχου του («Γεύσασθε καὶ ἴδετε ὅτι χρηστὸς ὁ Κύριος»), ὁ ὁποῖος ἑρμηνεύεται ἀπὸ τὸν Κύριλλο Ἱεροσολύμων (στὴν Ε´ Μυσταγωγικὴ Κατήχηση, 20) ὡς πρόσκληση τῶν πιστῶν νὰ προσέλθουν στὴ Θ. Μετάληψη. Ἴσχυσε, ἐν προκειμένῳ, ἡ λεγόμενη «χριστολογικοποίηση» τῶν Ψαλμῶν τῆς Π.Δ., δηλαδὴ ἡ χριστολογική τους ἑρμηνεία, ἀλλὰ καὶ ἡ ὁμοηχία ὁρισμένων λέξεων («χρηστός» καὶ «Χριστός»).
Πλήν, ὅμως, τῆς χριστολογικῆς ἑρμηνείας, οἱ παλαιο-διαθηκικοὶ Ψαλμοὶ προσέφεραν καὶ ἐννοιολογικὲς ἀντιστοιχίες μὲ τὸ γεγονὸς τῆς Θ. Μεταλήψεως· ὅπως, γιὰ παράδειγμα, ὁ 6ος στίχος τοῦ 33ου Ψαλμοῦ («Προσέλθετε πρὸς αὐτὸν και φωτίσθητε…»), ὁ ὁποῖος ἑρμηνευόταν- καὶ αὐτὸς- τυπολογικῶς ὡς προτροπὴ προσελεύσεως στὴ Θ. Μετάληψη.

Ἡ μαρτυρία τῶν Ἀποστολικῶν Διαταγῶν

περὶ τὰ τέλη τοῦ 4ου αἰώνα (Βιβλίο Η´, 13) ὅτι ὁ 33ος Ψαλμὸς συνόδευε τὴν Θ. Μετάληψη παρέχει διπλὴ πληροφορία: ὅτι ὁ συγκεκριμένος Ψαλμὸς εἶχε παγιωθεῖ στὴ λειτουργικὴ πρακτικὴ καὶ ὅτι ψαλλόταν ὁλόκληρος. Παρόμοια μαρτυρία παρέχουν οἱ ὀλίγο μεταγενέστερες πηγὲς τῶν ἁγίων Ἀμβροσίου (γιὰ τὴ λειτουργικὴ πράξη τῶν Μεδιολάνων), Ἱερωνύμου (γιὰ τὴ λειτουργικὴ πράξη τῆς Ρώμης) καὶ ἱεροῦ Αὐγουστίνου (γιὰ τὴ λειτουργικὴ πράξη τῆς βορείου Ἀφρικῆς). Οἱ μαρτυρίες αὐτὲς ὑποδηλώνουν ὅτι σὲ κάθε στίχο τοῦ 33ου Ψαλμοῦ ψαλλόταν, ὡς ἐφύμνιο, ὁ 9ος στίχος.

Σύμφωνα μὲ ἄλλες μαρτυρίες

(ὅπως τῆς ἀρχαιότατης Λειτουργίας Ἰακώβου τοῦ ἀδελφοθέου) ἤδη ἐχρησιμοποιοῦντο καὶ ἄλλοι Ψαλμοὶ ὡς συνοδευτικοὶ τῆς Θ. Μεταλήψεως: ὁ 22ος («Κύριος ποιμαίνει με…»), ὁ 142ος («Ὑψώσω σε ὁ Θεός μου…») καὶ ὁ 116ος («Αἰνεῖτε τὸν Κύριον πάντα τὰ ἔθνη…»). Φαίνεται ὅτι ἡ ψαλμώδηση ὁλόκληρου τοῦ Ψαλμοῦ ἢ τμήματος αὐτοῦ ἐξαρτῶταν ἀπὸ τὸν ἀριθμὸ τῶν προσερχομένων στὴ Θ. Μετάληψη: ἐάν, δηλαδή, οἱ προσερχόμενοι ἦσαν πολλοί, τότε ψάλλονταν ὅλοι οἱ στίχοι τοῦ Ψαλμοῦ μὲ τὸ ἐφύμνιό τους καί, ἐὰν παρίστατο ἀνάγκη, ἐψάλλετο καὶ ἄλλος Ψαλμὸς. Στὴν ἀντίθετη περίπτωση, γινόταν ἐπιλογὴ κάποιων στίχων, ὥστε μόλις νὰ καλυφθεῖ τὸ χρονικὸ διάστημα τῆς προσελεύσεως τῶν πιστῶν στὴ Θ. Μετάληψη.

Σὺν τῷ χρόνῳ ἐμφανίστηκε καὶ ἡ συνήθεια νὰ παρατείνεται ἡ ψαλμώδηση τοῦ «κοινωνικοῦ» ψαλμοῦ καὶ πέραν τοῦ χρόνου Θ. Μεταλήψεως τῶν πιστῶν: κατὰ τὴ διάρκεια διανομῆς τῶν «εὐλογιῶν» καὶ τῆς μεταφορᾶς καὶ ἐναποθέσεως τῶν ἱερῶν σκευῶν στὸ σκευοφυλάκιο μετὰ τὸ πέρας τῆς Θ. Λειτουργίας. Στὸ Πασχάλιο Χρονικὸ τοῦ ἔτους 624 (ἐπὶ Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως Σεργίου) μαρτυρεῖται, γιὰ πρώτη φορά, ὁ συνοδευτικὸς ὕμνος «Πληρωθήτω τὸ στόμα ἡμῶν αἰνέσεώς σου, Κύριε…», ἀμέσως μετὰ τὴν ψαλμώδηση τοῦ Κοινωνικοῦ.

Ἡ ἄνθιση τῆς ψαλτικῆς τέχνης

ἐπέφερε τὴ μελοποιΐα τῶν Κοινωνικῶν ψαλμῶν, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ υἱοθετηθοῦν πρὸς ψαλμώδηση ἀρκετοὶ Ψαλμοί (κατ᾽ ἐπιλογὴν ἀπὸ τὸ Ψαλτήριο), ἀλλὰ καὶ νὰ δημιουργηθοῦν μελωδικὲς συνθέσεις μεμονωμένων στίχων τῶν Ψαλμῶν, γεγονὸς τὸ ὁποῖο ὁδήγησε στὴν ψαλμώδηση μόνο τῶν συγκεκριμένων στίχων καὶ, τελικῶς, στὴν ἀτόνιση ψαλμωδήσεως τῶν ὑπολοίπων στίχων τοῦ Ψαλμοῦ.
Ἡ ἀπομόνωση στίχων, ὥστε νὰ ψαλοῦν κατὰ τὴ Θ. Μετάληψη, δημιούργησε τὰ «Κοινωνικά», τὰ ὁποῖα ἔφθασαν μέχρι τὴ σύγχρονη λειτουργικὴ πράξη, διασώζοντας μία ἐννοιολογικὴ συνάφεια μὲ τὸ ἑορτολογικὸ περιεχόμενο τῆς ἡμέρας, κατὰ τὴν ὁποία ἐτελεῖτο ἡ Λειτουργία. Ἔτσι, τὸ κέντρο βάρους τοῦ περιεχομένου τοῦ Κοινωνικοῦ μετατοπίστηκε ἀπὸ τὸ γεγονὸς τῆς Θ. Μεταλήψεως (βλ. τὸν 9ο στίχο τοῦ 33ου Ψαλμοῦ) πρὸς τὸ περιεχόμενο τῆς καθ᾽ ἡμέραν ἑορτῆς (Δεσποτικῆς, Θεομητορικῆς, ἑορτῆς Ἁγίων, ἑβδομαδιαίας ἑορτῆς κλπ.).

Μὲ βάση τὰ παραπάνω, διαμορφώθηκαν τὰ Κοινωνικὰ τῆς ἑβδομάδας

τὸ «Αἰνεῖτε τὸν Κύριον ἐκ τῶν οὐρανῶν» (Ψαλμ. 148, 1α) κατὰ τὴν ἀναστάσιμη Θ. Λειτουργία τῆς Κυριακῆς· τὸ «Ὁ ποιῶν τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα…» (Ψαλμ. 103, 4) κατὰ τὸν ἑορτασμὸ τῶν Ἀσωμάτων Δυνάμεων τὴ Δευτέρα· τὸ «Εἰς μνημόσυνον αἰώνιον ἔσται δίκαιος» (Ψαλμ. 111, 6β) κατὰ τὴ μνήμη τοῦ Προδρόμου τὴν Τρίτη· τὸ «Ποτήριον σωτηρίου λήψομαι…» (Ψαλμ. 115, 4) τὴν Τετάρτη· τὸ «Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν» (Ψαλμ. 18, 5, μνήμη τῶν Ἀποστόλων τὴν Πέμπτη)· τὸ «Σωτηρίαν εἰργάσω ἐν μέσῳ τῆς γῆς, Χριστὲ ὁ Θεός» τὴν Παρασκευή (ἐλεύθερη ποιητικὴ ἀπόδοση τοῦ Ψαλμ. 83, 12)· καὶ τὸ «Μακάριοι οὓς ἐξελέξω καὶ προσελάβου Κύριε· καὶ τὸ μνημόσυνον αὐτῶν εἰς γενεὰν καὶ γενεάν» κατὰ τὸ Σάββατο (συνδυασμὸς τῶν Ψαλμ. 64, 4 καὶ 101, 13).

Ὁ κανόνας ἐπιλογῆς ψαλμικῶν στίχων

– κατ᾽ ἀντιστοιχίαν μὲ τὸ ἑορτολογικὸ περιεχόμενο τῶν Δεσποτικῶν ἑορτῶν- συνέβαλε στὴν διαμόρφωση τῶν γνωστῶν Κοινωνικῶν: τοῦ «Λύτρωσιν ἀπέστειλε Κύριος τῷ λαῷ αὐτοῦ» (ἑορτὴ τῶν Χριστουγέννων, Ψαλμ. 110, 9α)· τοῦ «Ἀνέβη ὁ Θεὸς ἐν ἀλαλαγμῷ…» (ἑορτὴ τῆς Ἀναλήψεως, Ψαλμ. 46, 6)· τοῦ «Τὸ Πνεῦμά σου τὸ ἀγαθὸν ὁδηγήσει με ἐν γῇ εὐθείᾳ» (ἑορτὴ τῆς Πεντηκοστῆς, Ψαλμ. 142, 10β)· τοῦ «Ἐκ στόματος νηπίων καὶ θηλαζόντων κατηρτίσω αἶνον» (Σάββατο τοῦ Λαζάρου, Ψαλμ. 8, 3α)· τοῦ «Εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου» (Κυριακὴ τῶν Βαΐων, Ψαλμ. 117, 26α)· τοῦ «Ἐν τῷ φωτὶ τῆς δόξης τοῦ προσώπου Σου, Κύριε, πορευσόμεθα…» (ἑορτὴ τῆς Μεταμορφώσεως, Ψαλμ. 88, 16β-17α).

Ὅλα αὐτὰ τὰ «Κοινωνικὰ» ἔχουν ληφθεῖ ἀπὸ ψαλμικοὺς στίχους, πλὴν ἐλαχίστων ἐξαιρέσεων, ὅπως τοῦ Κοινωνικοῦ τῆς Μεσοπεντηκοστῆς, τὸ ὁποῖο ἀποτελεῖ φράση ἐκ τῆς διδασκαλίας τοῦ Κυρίου («Ὁ τρώγων μου τὴν σάρκα…», Ἰω. 6, 56) καὶ τοῦ Κοινωνικοῦ τῶν Θεοφανείων («Ἐπεφάνη ἡ Χάρις τοῦ Θεοῦ, ἡ σωτήριος πᾶσιν ἀνθρώποις»), τὸ ὁποῖο προέρχεται ἀπὸ φράση παύλειας ἐπιστολῆς (Τίτ. 3, 11).

Ἀργότερα ἐμφανίστηκαν Κοινωνικά,

τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσαν πρωτογενεῖς ποιητικὲς συνθέσεις, εἰδικῶς γιὰ κάποιες περιστάσεις: ἔτσι καθιερώθηκε, γιὰ παράδειγμα, ὡς Κοινωνικὸ τῆς Θ. Λειτουργίας τοῦ Μ. Σαββάτου τὸ «Ἐξηγέρθη ὡς ὁ ὑπνῶν Κύριος…» καὶ τὸ «Σῶμα Χριστοῦ μεταλάβετε…» κατὰ τὴ Θ. Λειτουργία τοῦ Πάσχα. Πλὴν τῶν ποιητικῶν συνθέσεων συγκεκριμένων στίχων (γιὰ νὰ ψαλοῦν ὡς Κοινωνικά) παρατηρεῖται ἡ σύνθεση ὁλόκληρου Τροπαρίου: εἶναι τὸ γνωστὸ Κοινωνικὸ «Τοῦ Δείπνου Σου τοῦ Μυστικοῦ…» κατὰ τὴ Θ. Λειτουργία τῆς Μ. Πέμπτης.

Τὰ ὅρια τῆς παρούσας Εἰσαγωγῆς δὲν ἐπιτρέπουν τὴν παράθεση τῶν διαφοροποιήσεων καί, ἐνίοτε, διχογνωμιῶν, οἱ ὁποῖες παρατηροῦνται- ὡς πρὸς τὰ Κοινωνικά- στὰ διάφορα Τυπικά (ὅπως τῆς Λαύρας τοῦ Ὁσίου Σάββα, τοῦ Γεωργίου Βιολάκη καὶ τοῦ «κολλυβαδικῆς παραδόσεως» Τυπικοῦ τοῦ Οἰκονόμου Γεωργίου Ρήγα). Τὰ θέματα αὐτά, ἄλλωστε, ἀναμένουν τὴν περαιτέρω διερεύνηση ἀπὸ μελλοντικὸ ἐρευνητικὸ κάλαμο.

Ἡ μουσικολογικὴ παράδοση

Ὅπως ἀναφέρθηκε παραπάνω, ἡ ἄνθιση τῆς ψαλτικῆς τέχνης ἐπέφερε τὴν αὔξηση τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Κοινωνικῶν. Ἄρχισαν, μάλιστα, νὰ ἐμφανίζονται πολλαπλὲς μουσικὲς συνθέσεις ἐπὶ τοῦ ἰδίου Κοινωνικοῦ. Οἱ μουσικολόγοι ἐπισημαίνουν ὅτι τὰ Κοινωνικὰ ἀνήκουν στὸ παπαδικὸ γένος τῆς μελοποιΐας καὶ ἐμφανίζονται ὡς ἀνώνυμες συνθέσεις ἀπὸ τὸν 12ο-13ο αἰ. σὲ κώδικες ὑπὸ τὸν τίτλο «ᾈσματικόν».

Ἀπὸ τὴ λεγόμενη ἐποχὴ τῆς «καλοφωνίας» (τέλη 13ου- ἀρχὲς 14ου αἰ.)

ἄρχισαν νὰ ἐμφανίζονται ἐπώνυμες ἀργὲς συνθέσεις μεμονωμένων στίχων ἀπὸ τοὺς Ψαλμούς, οἱ ὁποῖες εὑρίσκονται καταχωρισμένες σὲ κώδικες ὑπὸ τὸν τίτλο «Ἀκολουθίαι». Ἀπὸ τὶς πρῶτες αὐτὲς ἐπώνυμες συνθέσεις μνημονεύουμε τὸ «Σῶμα Χριστοῦ…» σὲ ἦχο πλ. τοῦ Α´, τοῦ πρωτοψάλτου Ἰωάννου Γλυκέος· τὸ «Αἰνεῖτε τὸν Κύριον…» (στὸν ἴδιο ἦχο) τοῦ μαθητῆ του, μαΐστορος Ἰωάννου Παπαδoπούλου τοῦ Κουκουζέλη· καὶ τὸ «Τοῦ Δείπνου Σου τοῦ Μυστικοῦ…», σὲ ἦχο πλάγιο τοῦ Β´, τοῦ Νικηφόρου Ἠθικοῦ.

Μετὰ τὸν 14ο αἰ., οἱ συνθέσεις αὐτὲς πολλαπλασιάστηκαν καὶ δημιουργήθηκε ὁλόκληρο μουσικὸ «ρεπερτόριο» Κοινωνικῶν ὅλου τοῦ ἔτους. Περὶ τὸ 1400 μ.Χ., ὁ Ἰωάννης Κλαδᾶς μελοποίησε τὸ Κοινωνικὸ τῶν Κυριακῶν («Αἰνεῖτε τὸν Κύριον…») σὲ πλήρη σειρὰ τῶν ὀκτὼ ἤχων, καθὼς καὶ κάποια ἄλλα Κοινωνικὰ τοῦ ἔτους, σημαντικότερο τῶν ὁποίων τὸ ἕως σήμερον ψαλλόμενο- στὴ Λειτουργία τῶν Προηγιασμένων- Κοινωνικὸ «Γεύσαθε καὶ ἴδετε…» σὲ ἦχο Α΄ τετράφωνο.

Ἀπὸ τοὺς μελοποιοὺς Κοινωνικῶν μετὰ τὸν 14ο αἰ.,

οἱ ὁποῖοι ἀξίζει νὰ μνημονευθοῦν, ἐπιλέγουμε τοὺς Μανουὴλ Δούκα Χρυσάφη, Μανουὴλ Γαζῆ, Ἰωάννη Λάσκαρη, Δημήτριο καὶ Δαβίδ Ραιδεστηνοὺς καὶ Ἰωάννη Πλουσιαδηνό. Τὴν περίοδο αὐτὴ διασώζονται Κοινωνικά, τὰ ὁποῖα φέρουν συγκεκριμένα ὀνόματα, ὅπως «κιθάρα», «φράγκικον», «πέρσικον», «βουλγάρα» κ.ἄ.

Μὲ τὴν περαιτέρω ἄνθιση τῆς ψαλτικῆς μελοποιΐας κατὰ τὸν 17ο αἰ., οἱ μουσικὲς συνθέσεις Κοινωνικῶν πληθύνθηκαν ἀπὸ φημισμένους μελοποιούς, ὅπως ὁ πρωτοψάλτης Παναγιώτης Χρυσάφης, ὁ Γερμανὸς Νέων Πατρῶν, ὁ ἱερεὺς καὶ Νομοφύλαξ Μπαλάσης καὶ ὁ Πέτρος Μπερεκέτης, ὁ ὁποῖος δημιούργησε (μέσα στὰ μουσικὰ βιβλία) ἰδιαίτερη ἑνότητα Κοινωνικῶν μὲ δικές του, ἀλλὰ καὶ προγενέστερες συνθέσεις.

Τὸ παράδειγμα τοῦ Πέτρου Μπερεκέτη

μιμήθηκε (ἀργότερα) ὁ λαμπαδάριος Πέτρος ὁ Πελοποννήσιος. Ἀπὸ τὶς παλαιότερες παρόμοιες συνθέσεις πρέπει νὰ μνημονευθεῖ ἡ τοῦ πρωτοπαπᾶ Βενεδίκτου Ἐπισκοποπούλου καὶ τοῦ Ἀνδρέα Μοροτζανέτη (κρητικὴ ψαλτικὴ παράδοση 16ου-17ου αἰ.), οἱ ὁποῖοι εἶναι οἱ μελουργοὶ δύο τουλάχιστον συνθέσεων τοῦ Κοινωνικοῦ τῶν Κυριακῶν («Αἰνεῖτε τὸν Κύριον…»).

Τὸ δεύτερο ἥμισυ τοῦ 18ου αἰ. καὶ ἑξῆς συντελεῖται σημαντικὴ ἀλλαγὴ στὴν ψαλτικὴ τέχνη. Τὴν περίοδο αὐτὴ προβάλλονται οἱ μουσικές συνθέσεις Κοινωνικῶν ἀπὸ τὸν πρωτοψάλτη Δανιήλ, τὸν λαμπαδάριο Πέτρο Πελοποννήσιο, τοὺς πρωτοψάλτες Ἰάκωβο καὶ Πέτρο τὸν Βυζάντιο, Γεώργιο τὸν Κρῆτα, τοὺς πρωτοψάλτες Ἰωάννη, Κωνσταντῖνο , Γρηγόριο καὶ τὸν Θεόδωρο Φωκαέα.

Εἶναι προφανὲς ὅτι ὅλα τὰ παραπάνω παραπέμπουν στὴν ὕπαρξη ἑνὸς μεγάλου μουσικοῦ πλούτου Κοινωνικῶν· καὶ αὐτὴ ἡ σημαντικὴ λειτουργικὴ καὶ μουσικὴ παράδοση ἔχει ἀνάγκη διασώσεως καὶ προβολῆς μέσῳ εἰδικῶν ἐκδόσεων. Γι᾽ αὐτὸ μὲ ἰδιαίτερη χαρὰ ὑποδεχόμαστε τὸ δεύτερο βιβλίο τῆς σειρᾶς «Ἀνθολογία Κοινωνικῶν Βυζαντινῶν καὶ Μεταβυζαντινῶν Μελοποιῶν», τὸ ὁποῖο θὰ περιέχει τὰ Κοινωνικὰ τοῦ Ἐνιαυτοῦ. Πρὸς τοὺς κοπιάσαντες γιὰ τὴν ἔκδοση, τόσο ὡς πρὸς τὴ μουσικολογική, ὅσο καὶ ὡς πρὸς τὴν ἐκδοτικὴ ἐπιμέλεια, ἀξίζει ἡ ἔκφραση τῶν θερμότερων συγχαρητηρίων καὶ τῆς εὐχῆς γιὰ περαιτέρω μελλοντικὴ «ἀνθοφορία».

Γεώργιος Ν. Φίλιας
Καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν

Μπορείτε να το βρείτε στο Βιβλιοπωλείο του Ν. Παναγόπουλου (τηλ. 2103224819 και npanagopoulos.gr)

Περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να δείτε εδώ

The post Πρόλογος καθ. Γεωργίου Φίλια στην Ανθολογία Κοινωνικών Ενιαυτού appeared first on Ηχάδιν.

Δημόσια τον ευχαριστούμε για τον ενθουσιασμό και την υποστήριξή του στο εγχείρημα της έκδοσης Ανθολογία Κοινωνικών της Εβδομάδος και των Προηγιασμένων.

ς ἔκφραση τιμῆς ἐξέλαβα τὴν παράκληση τῆς τριάδας τῶν καλῶν ἐπιμελητῶν καὶ ἐκδοτῶν τοῦ παρόντος βιβλίου νὰ στέρξω καὶ νὰ γράψω ἕνα βραχὺ προλογικὸ σημείωμα· γνωρίζουν ὅτι δὲν συνηθίζω κάτι τέτοιο. Κι ἡ τιμὴ ν’ ἀντιτιμᾶ γνωρίζει, ὅταν μάλιστα πρόκειται γιὰ τρεῖς ἀγαπητοὺς μαθητές μου στὰ πανεπιστημιακὰ χρόνια καὶ φίλους ψαλτωδοὺς στὸν Χορὸ Ψαλτῶν «οἱ μαΐστορες τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης» ὑπὸ τὴν διδασκαλία καὶ χοραρχία τῆς ταπεινότητός μου.

Κι ἕνας ἀκόμα λόγος μοῦ κανονάρχησε νὰ προσθέσω καὶ τ’ ὄνομά μου στὸ καλὸ – καλώτατο αὐτὸ πόνημα τῆς φιλοτιμίας τους· τὸ θέμα τοῦ περιεχομένου αὐτὸ καθαυτό.

Τα Κοινωνικά, γενικά, άρα και τα Κοινωνικά της Εβδομάδος…

ὡς ἑνότητα μελοποιημάτων τῶν βυζαντινῶν καὶ μεταβυζαντινῶν καὶ νεώτερων ἑλλήνων μελοποιῶν, εἶναι ἡ εὐρύτερη ὁμοειδὴς ἑνότητα τῆς μελοποιίας στὴν ἱστορία τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης.

Τρεῖς ἐπὶ μέρους κύκλοι μελοποιημάτων, δηλαδὴ ὁ κύκλος τῶν Κοινωνικῶν τῶν Κυριακῶν, ὁ ἄλλος τῶν Κοινωνικῶν τῆς Ἑβδομάδος καὶ ὁ τρίτος τῶν ἑορτῶν τοῦ ἐνιαυτοῦ –μαζὶ μὲ τὰ Κοινωνικὰ τῆς λειτουργίας τῶν Προηγιασμένων καὶ τῆς μ. Ἑβδομάδος– , προσφέρουν ἕναν μεγάλο ἀριθμὸ ὁμοειδῶν συνθέσεων, ὑπὲρ τὶς εἴκοσι, μὲ βάση ἕνα ψαλμικὸ στίχο τὸ κάθε μελοποίημα, ἐκτὸς ἀπὸ δύο τρεῖς ἐξαιρέσεις στὶς ὁποῖες τὸ κείμενο δὲν εἶναι ψαλμικό. Πρόκειται δηλαδὴ γιὰ ἀκραιφνῆ μελοποιήματα τοῦ Παπαδικοῦ Γένους.

Ἡ μελοποίηση, πάλι, εἶναι ποικίλη…

ἁπλᾶ καὶ σύντομα μέλη, ἐκτενέστερα ἢ καὶ καλοφωνικὰ μέλη μὲ πλατυσμοὺς καὶ ἐπιβολὴ νενανισμῶν. Ὅλοι, σχεδόν, οἱ μελοποιοί, σὲ ὅλες τὶς ἐποχές, φιλοτιμήθηκαν νὰ μελίσουν κάποιο Κοινωνικό· στὴν κοινότερη περίπτωση μιὰ σειρά, στοὺς ὀχτὼ ἤχους δηλαδή, Κοινωνικῶν Αἰνεῖτε τὸν Κύριον, καὶ ἀρκετὰ συχνὰ σὲ κάποιους ἤχους καὶ δυὸ καὶ τρία μελοποιήματα. Στὴν καλύτερη περίπτωση κάποιοι μελοποιοὶ ἐμέλισαν καὶ δυὸ καὶ τρεῖς πλήρεις σειρὲς Κοινωνικῶν Αἰνεῖτε.

Πρέπει ἀκόμα νὰ πληροφορήσω ὅτι οἱ ἐπιφανέστεροι δάσκαλοι μελοποιοὶ τοῦ ιη΄ καὶ ιθ΄ αἰῶνα μελοποίησαν τὰ κοινότερα Κοινωνικὰ τῶν ἑορτῶν σὲ ὅλους τοὺς ἤχους. Ἂν συμποσώσουμε ὅλα αὐτὰ τὰ μελοποιήματα, ὅλων τῶν δασκάλων ὅλων τῶν ἐποχῶν, βρισκόμαστε μπροστὰ σ’ ἕναν ἀρίφνητο πλοῦτο, σ’ ἕναν ὠκεανὸ μελικῆς εὐφροσύνης γιὰ τὴν ὁσιώτερη ὥρα τοῦ καιροῦ τῆς μεταλήψεως “μετὰ φόβου Θεοῦ, πίστεως καὶ ἀγάπης” τοῦ σώματος καὶ αἵματος τοῦ σωτῆρος Χριστοῦ, τοῦ Θεοῦ μας.

Καὶ εἶπα «ὠκεανὸ μελικῆς εὐφροσύνης»…

γιατὶ ἐκείνη τὴν ὥρα θέλουμε νὰ μᾶς πλημμυρίζει καὶ μᾶς καταγλυκαίνει ἕνα τέτοιο γλυκὸ μέλος σὰν ἠχάδι, ἂν ὄχι ἀπ’ τοὺς ἀγγέλους ἀπ’ τοὺς ἀνθρώπους, τοὺς ἀγγελομίμητους ψάλτες.
Τὰ Κοινωνικά, πάλι, ἀπὸ μελοποιητικὴ – μορφολογικὴ ἄποψη, ἔχουν δυὸ σημαντικὰ ὀργανικὰ στοιχεῖα· πρῶτο καὶ κυριώτερο, περιέχουν ὡς σύνολο, τὸν μεγαλύτερο ἀριθμὸ μελισμένων Ἀλληλούια, μιὰ πραγματικὴ πλημμύρα θαυμαστῶν μελικῶν κορυφώσεων.
Τὸ δεύτερο στοιχεῖο εἶναι ἡ ἐπιβολὴ νενανισμῶν, δηλαδὴ ἀπόλυτης μουσικῆς πάνω στὶς ἀσήμαντες συλλαβές νε-να, να-νε, α-νε-να, τε-νε-να, κ.ἄ., ὅλα ἀπότοκα τῶν ἠχημάτων τῶν ἤχων τῆς βυζαντινῆς μελοποιίας Ανανες, Νεανες, Νανα, Νεναννω, Νεχεανες, Ανεανες.

Καὶ συνυφαίνονται αὐτὰ τὰ ἠχήματα μὲ τὰ Ἀλληλούια, ἐπιβάλλονται στὴν ἐπιμήκυνση τοῦ ἀρκτικοῦ α ἢ τοῦ τελικοῦ α τῆς λέξεως καὶ ἁπλώνονται σὲ σύντομα μελίσματα καὶ πρὸς τὸ τέλος σὲ πλῆρες καὶ αὐτόνομο ἀναφώνημα.
Σπάνια καὶ σὲ ἐξαιρετικὲς μόνο περιπτώσεις Κοινωνικῶν μεγάλων ἑορτῶν ἐπιβάλλονται τερετισμοί, κρατήματα δηλαδὴ μὲ τὶς λέξεις τε-ρι-ρεμ σὲ ποικίλες μορφές.

Τὸ πρᾶγμα ἔχει τὴν ἐξήγησή του·

τὰ Ἀλληλούια μὲ τοὺς νενανισμοὺς ἀποτελοῦν τὰ τρία τέταρτα τοῦ ὅλου μέλους, στὰ βυζαντινὰ καὶ μεταβυζαντινὰ μέχρι τὸν ιζ΄ αἰῶνα, μελοποιήματα.
Τὸ ψαλμικὸ μέρος ἁπλώνεται σὲ ἕνα ἁπλὸ καὶ ἀπέριττο παπαδικὸ μέλος, χωρὶς πολλοὺς πλατυσμούς, ἄρα μὲ εὐδιάκριτες τὶς μελικὲς θέσεις, ποὺ εἶναι κοινὲς σὲ πολλὰ ὁμόηχα Κοινωνικὰ ὅλων τῶν ἐποχῶν.

Αὐτὰ τὰ κοινὰ μελικὰ τόξα, μὲ μεταθέσεις σὲ ψηλὲς περιοχές, ἢ καὶ πάλι σὲ πλαγιασμούς, ἀνάλογα μὲ τὸν ἦχο, κύριο ἢ πλάγιο, στὸν ὁποῖο μελίσθηκαν, εἶναι τὸ ἀσφαλὲς καὶ ἀδιατάραχτο φωνητικὸ πλαίσιο, τὸ νοητὸ καὶ θαυμαστὸ ἠχητικὸ ἀρχιτεκτόνημα μὲ τὶς πολλὲς καμάρες, μέσα στὸ ὁποῖο, λόγω τῆς οἰκειότητας, ἀναπαύονται οἱ ἀκροατές – πιστοὶ κατὰ τοὺς καιροὺς τῆς λατρείας.
Στὸ δεύτερο μέρος καὶ τὸ ἐκτενέστερο, τῶν Ἀλληλούια καὶ τῶν νενανισμῶν, ἀποδεσμεύονται οἱ πιστοὶ ἀπ’ τὴν προσήλωση στὸ ψαλλόμενο κείμενο, ἀφοῦ εἶναι μόνο τὸ Ἀλληλούια καὶ τὰ νε-να ἢ να-νε, καὶ εὐκολώτερα ἡ ψυχή τους φτερουγίζει μὲ τὰ φτερὰ τοῦ μέλους λίγο ψηλότερα ἀπ’ τὴν πεζότητα, γιὰ νὰ κοινωνήσουν τὰ ἄχραντα δῶρα, ἢ νὰ ξυπνάει ὁ πόθος τους γι’ αὐτά.

Τὰ κρατήματα, ὅπου ὑπάρχουν, εἶναι ὁ λίγο παραπέρα πανηγυρισμὸς γιὰ τὴν μεγάλη ἑορτὴ καὶ γιὰ τὸ θαῦμα τῆς σωτηρίας μας.

Ἡ δομὴ τῶν Κοινωνικῶν μετὰ τὰ μέσα τοῦ ιη΄ αἰῶνα ἄλλαξε πολύ·

πλατύνθηκε μὲ φωνητικοὺς ἀκροβατισμοὺς τὸ ψαλμικὸ μέρος καὶ συρρικνώθηκε τὸ μέλος τῶν Ἀλληλούια, ποὺ ψάλλεται πλέον μόνο μιὰ φορὰ στὸ τέλος. Σὲ αὐτὴν τὴν ἀλλαγὴ μποροῦμε ἴσως νὰ διαγνώσουμε καὶ κοινωνικὲς ἀλλαγές, ἀπὸ καθαρὰ λειτουργικὴ ἄποψη.

Ὁ Κοινωνικὸς ὕμνος, τὸ Κοινωνικὸ δηλαδή, εἶναι ἐπικαλυπτικὸς ὕμνος· καλύπτει τὸν χρόνο τῆς ἑτοιμασίας τῆς θείας κοινωνίας καὶ τῆς μεταλήψεως τῶν λειτουργούντων κληρικῶν, ἐντὸς τοῦ Βήματος, καὶ σὲ προέκταση καλύπτει τὸν χρόνο τῆς μεταλήψεως τῶν πιστῶν.

Δὲν προβλέπεται ἀπὸ κανένα Τυπικὸ ἡ ψαλμώδηση κανενὸς ἄλλου μέλους γιὰ τὴν ὥρα τῆς μεταλήψεως τῶν πιστῶν, οὔτε καὶ ψαλμώδηση ἄλλων στίχων τοῦ ἰδίου ψαλμοῦ, ἀπ’ τὸν ὁποῖο ἐπιλέχτηκε ὁ κοινωνικὸς στίχος. Αὐτὴ εἶναι ἡ πάγια ψαλτικὴ παράδοση ἀπ’ τὰ τέλη τοῦ ιγ΄ αἰῶνα, ποὺ πρωτοεμφανίζονται τὰ Κοινωνικὰ στὴ μορφὴ ποὺ ἔφτασαν μέχρις ἐμᾶς.

Ὅ,τιδήποτε ἄλλο ψάλλεται, καὶ μάλιστα παράταιρα ψάλματα καὶ κανταδόρικοι δίφωνοι ἢ τρίφωνοι ψαλμοί, ἢ καὶ τὸ Τοῦ δείπνου σου τοῦ μυστικοῦ σὲ ὕφος κακόγουστου αὐτοσχεδιαστικοῦ μοιρολογιοῦ, εἶναι ξένα πρὸς τὸ πνεῦμα τῆς ὀρθόδοξης λατρείας.

[…]

Ὁ ἀκροτελεύτιος λόγος μου εἶναι ἕνας ἔπαινος στοὺς ἐπιμελητὲς ἐκδότες τοῦ βιβλίου,

καὶ μιὰ εὐχαριστία γιὰ τὴν προσφορά τους. Κι ἕνας μακαρισμός, ἀκόμα, γιὰ τοὺς καλότυχους ψάλτες καὶ ἀναγνῶστες ποὺ θὰ ἔχουν ἕνα τέτοιο ἀπόκτημα, καὶ τὴν γνώση τους τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης νὰ πλατύνουν καὶ τὴν ψυχή τους νὰ εὐφραίνουν ψάλλοντας, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀδελφοὺς πιστοὺς νὰ βοηθοῦν κατὰ τὴν ὥρα τῆς λατρείας. Καὶ τῷ Θεῷ χάρις!
Γρηγόριος Στάθης
Ὁμότιμος Καθηγητὴς
Βυζαντινῆς μουσικολογίας καὶ Ψαλτικῆς Τέχνης τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν

Το βιβλίο μας πωλείται από τις Εκδόσεις Σταμούλη (τηλ. 2105238304 και www.stamoulis.gr)

Περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να δείτε εδώ

The post Πρόλογος καθ. Γρηγορίου Στάθη στην Ανθολογία Κοινωνικών Εβδομάδος – Προηγιασμένων appeared first on Ηχάδιν.

The post Video Trailers appeared first on Ηχάδιν.

Εις μνημόσυνον αιώνιον

Μανουήλ του Χρυσάφου (15ος αι), ήχος βαρύς.

Ψάλλει σε ζωντανἠ ηχογράφηση ο χορός ψαλτών της Σχολής Βυζαντινής Μουσικής του συνδέσμου “Ο Μέγας Βασίλειος“

Εις μνημόσυνον αιώνιον

Θεοδώρου, ήχος πλ. β’.

Ψάλλει ο πρωτοψάλτης Δανιήλ Καραμπάσης

Αινείτε τον κύριον

Αθανασίου Μαργουνίου, ήχος α΄.
https://player.vimeo.com/video/135438481
Ψάλλει σε ζωντανἠ ηχογράφηση ο χορός Μαΐστορες της Ψαλτικής Τέχνης

Εις πάσαν την γην

Γεωργίου Αργυροπούλου, ήχος πλ. α΄.
http://youtu.be/dDJsM4IPO_Y
Ψάλλει ο χορός Τρίκκης Μελωδοί

Ανέβη ο Θεός εν αλαλαγμώ

Μπαλασίου ιερέως, ήχος δ΄.
https://youtu.be/i2mdnSXZsP4
Ψάλλει ο χορός Εν ψαλτηρίω

Εις πάσαν την γην

Γεωργίου Αργυροπούλου, ήχος πλ. α΄.
http://youtu.be/dDJsM4IPO_Y
Ψάλλει ο χορός Τρίκκης Μελωδοί

Σώμα Χριστού μεταλάβετε

Μπαλασίου ιερέως, ήχος α΄.
http://www.youtube.com/watch?v=EcmVft9e8IM
Ψάλλει ο χορός Τρόπος

Σώμα Χριστού μεταλάβετε

Μανουήλ του Χρυσάφου, ήχος γ΄.
https://youtu.be/DNBEH402XHQ
Ψάλλει ο χορός Ελληνική Βυζαντινή Χορωδία

Ο Τρώγων μου την σάρκα

Μανουήλ του Χρυσάφου, ήχος α΄.
https://youtu.be/WH3i2ioMnos
Ψάλλει ο πρωτοψάλτης Νεκτάριος Αδάμ

Αινείτε τον Κύριον

Ιωάννου του Κλαδά, ήχος α΄.
https://youtu.be/Selo99jf7_w
Ψάλλει ο χορός Εργαστήρι Ψαλτικής

Αινείτε τον Κύριον

Μανουήλ του Χρυσάφου, ήχος γ΄.

Ψάλλει ο πρωτοψάλτης Ιωάννης Τσιοτσιόπουλος

Eις μνημόσυνον αιώνιον

Μανουὴλ του Χρυσάφη, ήχος πλ. α.
https://www.youtube.com/watch?v=J2aOf1ZmH28
Ψάλλει ο χορός “Τρίκκης Μελωδοί“

The post Ηχογραφήσεις appeared first on Ηχάδιν.

Παρακάτω θα βρείτε διαφόρους συνδέσμους με αυτά τα κείμενα

Πεντηκοστάρια Μπαλασίου ιερέως (link)

Στίχος Πολυελαίου Δουλοι Κύριον, Και το μνημόσυνόν σου, Μανουήλ του Χρυσάφου, ήχος πλ. δ΄ (link)

Στίχος Πολυελαίου Επι τον ποταμόν, Γρηγορίου δομεστίκου, ήχος γ΄ (link)

Δοξαστικόν Εκλογής εις αρχαγγέλους, Νικηφόρου Ηθικού, ήχος πλ. β΄ (link)

The post Κείμενα Ψαλτικής τέχνης appeared first on Ηχάδιν.